Shiatsu, oosterse geneeskunde

Uit: Nr. 242, maa/apr 2016

Shiatsu, wat vingerdruk betekent, heeft zijn oorsprong in China. Om Shiatsu en de oosterse geneeskunde te begrijpen is uitleg nodig, vooral omdat zij afwijken van het westerse denken over geneeskunde.

In het oudste boek over de Chinese geneeskunde Hwang Ti Nei Thing (het klassieke werk over de interne geneeskunde van de Gele Keizer) stelt de legendarische keizer aan zijn geneesheer Tsj’í Po vragen over de ziektes waaronder zijn volk te lijden heeft en de medicijnen die mensen gebruiken. Het bleek dat in de verschillende delen van China steeds andere methoden werden gebruikt, afhankelijk van het klimaat.
In Midden-China ontwikkelde zich de lichaamstherapie naar massage en ademhalingsoefeningen; in de andere delen naar het gebruik van naalden, hitte en kruiden.
Tijdens de Han-dynastie (202 v.Chr. tot 220 n.Chr.) werden zij in één enkel systeem verenigd. Zo ontstond de band tussen massage, manuele therapie en bepaalde oefeningen, ademhalingstechnieken en meditaties, waardoor de Chinese geneeskunst op een hoog peil kwam te staan. Deze stond bekend als ‘Tau Jin’.
Al in de zesde eeuw bracht een boeddhistische monnik de Chinese geneeskunde naar Japan. De Japanners ontwikkelden en verfijnden zijn methodes, zodat ze beter aansloten bij hun eigen fysiologie, temperament en klimaat. Ze ontwikkelden in het bijzonder de manuele therapie en de kunst van het stellen van diagnoses. Shiatsu is van deze eeuwenoude Chinese traditie de moderne vorm.

Veel mensen geloven tegenwoordig nog steeds dat er iets onverklaarbaars, iets mystieks is aan oosterse geneeskunde. De oosterse geneeskunde kan inderdaad bepaalde kwalen genezen, wat de westerse medische wetenschap niet kan verklaren. Maar dit succes berust niet op wonderen. De oosterse medische wetenschap is een rationeel systeem, gebaseerd op meridianen en de tsubo(punten), dat steunt op 3000 jaar praktische ervaring. Ondanks, of misschien dankzij, hun verschillende filosofieën zijn de oosterse en de westerse geneeskunde de laatste jaren op veel gebieden nader tot elkaar gekomen.

Door spanningen en frustraties van het moderne leven worden veel mensen aangetast door ziekten die een psychische oorzaak hebben. Voor deze ziekten – die zich uiten door hoofdpijn, lage rugpijn, oorsuizen, duizeligheid, hartkloppingen, ademnood, koude handen en voeten– kan de westerse geneeskunde meestal geen aanwijsbare oorzaak vinden. Dit wekt geen verbazing, want het westerse systeem, waarbij eerst de naam van de ziekte wordt vastgesteld en daarna de behandeling wordt gegeven, wordt gehinderd door ziekten waarvoor geen noembare fysiologische oorzaken zijn aan te wijzen. Denk hierbij onder meer aan chronische whiplash en het chronisch vermoeidheidssyndroom.

De oosterse geneeskunde kan vanwege zijn holistische benaderingswijze – vooral de tsubo-behandeling – problemen oplossen die onoplosbaar schijnen voor de westerse geneeskunde. De oosterse geneeskunde is gebaseerd op de overtuiging dat organische kwalen en psychische spanningen zich op bepaalde plaatsen aan het lichaamsoppervlak manifesteren (deze plaatsen zijn de tsubo); het behandelen van deze plaatsen door erop te drukken (bijv. bij Shiatsu of acupressuur) of met een andere techniek (bijv. acupunctuur) doet niet alleen de pathologische symptomen verdwijnen, maar kan ook het hele lichamelijke organisme in goede conditie brengen. Aangezien de oosterse geneeswijze zowel voor chronische ziekten als voor psychisch veroorzaakte ziekten kan worden aangewend, biedt het hoop voor verdere en volledige integratie met de medische wetenschap in het westen.

De tsubo’s, meridianen en energie

De 12 meridianen - ShiatsuDe punten die wij tsubo (reflex- en drukpunten; red.) noemen liggen langs de veertien meridiaansystemen (twaalf basissystemen en twee controlesystemen) die zich over het gehele lichaam uitstrekken tot in de inwendige organen. Hoewel ze met het oog niet zichtbaar zijn, zijn deze (acupunctuur)punten of tsubo, de plaatsen waar de stroom van energie gemakkelijk kan vertragen en stagneren. Wanneer de energiestroom vertraagt in de systemen die in verbinding met de organen staan, ontstaan er stoornissen. Dit vraagt om uitleg.

De oosterse geneeskunde is gebaseerd op een gedachtegang waarbij het menselijk lichaam is samengesteld uit organen die in twee grote categorieën – met de daarbij behorende meridianen – zijn ingedeeld:

  • De vijf actieve ZO-organen (eigenlijk zes), te weten, de lever, het hart, de alvleesklier, de longen en de nieren (en de hartbeschermer).
  • En de zes passieve ondersteunende FU-organen, te weten de galblaas, dunne darm, maag, dikke darm, blaas en de driewarmer.

Het is de opvatting dat de twee tegengestelde krachten yin en yang de hele natuur in evenwicht houden. Aangezien het menselijk lichaam deel uitmaakt van de wereld der natuur is het onderhevig aan dezelfde wetten. Wanneer deze organen normaal functioneren, verkeert het leven in goede gezondheid; wanneer ze slecht functioneren, worden we ziek.

Het is echter nodig een waarschuwend woord te laten horen over de aard van deze organen, zoals ze in de oosterse geneeskunde worden opgevat. Hoewel de namen van de organen in het oosterse systeem overeenkomen met de namen zoals deze zijn geclassificeerd in de westerse medische wetenschap, zijn de organen niet altijd dezelfde in de twee systemen. In de oosterse geneeskunde worden ze gekoppeld aan de vijf elementen, hout, vuur, metaal, water en aarde, met een voedende en controlerende werking.

Een teveel of te weinig aan energie in de systemen bepaalt of een persoon gezond is of ziek. Om de kracht van de energie in de twaalf basissystemen vast te stellen zijn er acht subsystemen in het lichaam. Twee belangrijke subsystemen worden in de Chinese geneeskunde van groot belang geacht voor de controle van de energie die door het lichaam stroomt. Dit zijn het conceptievat (ren me) dat over de voorkant van het lichaam loopt en het leidend vat (tu me) dat over de achterkant van het lichaam loopt. De systemen en subsystemen transporteren bloed en energie (ki in het Japans en chí of qi in het Chinees) door het lichaam.
De meridiaansystemen zijn de paden waarlangs bloed en energie naar de organen stromen. Ter verduidelijking: de energie die door het lichaam stroomt, begint bij de longmeridiaan en passeert vervolgens (in deze volgorde) de meridianen van dikke darm, maag, milt, hart, dunne darm, blaas, nier, kringloop (ook wel hartbeschermer; red.), driewarmer, galblaas en lever en keert naar de longmeridiaan terug; zo is de cyclus rond.

Waardoor worden we ziek

De oosterse geneeskunde onderscheidt twee grote categorieën van ziekteveroorzakers: uitwendige en inwendige. Beide hebben een schadelijke invloed op het lichaam aangezien ze de energiestroom in de meridiaansystemen beïnvloeden.
Het klimaat is een belangrijke uitwendige factor. De natuurlijke omgeving doet meer dan de emoties van het menselijk wezen beïnvloeden; zij werkt door de huid heen en heeft een sterke invloed op de zenuwen, op het motorische stelsel en op de inwendige organen. Zolang de inwendige lichaamsfuncties perfect reageren op uitwendige invloeden, blijft het lichaam in goede gezondheid. Er ontstaat een slechte situatie wanneer de reacties op deze invloeden niet langer bevredigend zijn. De werking van de ZO- en FU-organen wordt verstoord met onaangename gevolgen, zoals maagstoornis, gevoelloosheid in handen en voeten en verlies van een glanzende huid.

Hoewel we allemaal deel uitmaken van een natuurlijke omgeving, leven we ook in de menselijke maatschappij en onderhouden daarom veel verschillende menselijke relaties waarvan sommige veeleisend zijn. Geluk, woede, angst, bezorgdheid, bedroefdheid, schokkende gebeurtenissen en angst voor het dagelijks leven lijken niet direct in verband te staan met het lichamelijk welzijn, maar er bestaat een ontegenzeggelijk verband tussen beide. Het oosterse geneeskundig denken beschouwt deze zeven emoties als de belangrijkste inwendige ziekteveroorzakers. Als zij de geest in de war brengen, tasten deze stoornissen onmiddellijk de functie van de ZO- en FU- organen aan. Grote zorg over familieaangelegenheden veroorzaakt geestelijk lijden; een teveel streven naar wereldlijk succes, gulzigheid, te veel alcohol en obsessies door seks veroorzaken onevenwichtigheid; ziektes zijn daarvan het gevolg.
Een belemmering van de stroom van energie in de meridiaansystemen en het slecht functioneren van de organen veroorzaken verscheidene pathologische symptomen.

De praktijk

In onze praktijk voor paramedische en natuurgerichte therapie komen shiatsu, de psychologie van de tsubo’s, transactionele analyse (de psychologie van de intermenselijke verhoudingen) en haptonomie bij elkaar. De benadering vanuit deze holistische gedachte betekent dat alles een deel is van het geheel.
Aan de hand van een anamnese wordt de algehele conditie van de cliënt vastgesteld. De sociale aspecten en gedragskenmerken spelen daarbij ook een rol. De gedragskenmerken en het daarmee samenhangend ziektebeeld worden zowel subjectief als objectief aan de hand van een kenmerkende Chinese benadering vastgesteld. Hierop wordt de behandeling gebaseerd.

Een jongeman van 17 jaar, havo-leerling in het vierde jaar, komt in de praktijk. Hij heeft eczeem en astma (COPD). Hij speelt op hoog niveau volleybal en moet regelmatig gebruik maken van medicatie om geen astma-aanval te krijgen. Uit onderzoek blijkt dat hij een longdeficiëntie heeft. Daar de longen een belangrijke functie vervullen met de beschermende energie voor de huid (wei chi) en deze energie onvoldoende is, ontstaat eczeem.
Bij de behandeling wordt de rebellerende long-chi tot rust gebracht en verspreid, en wordt ruimte gecreëerd in de borstkas. Na drie behandelingen was het eczeem verdwenen en beperkte de medicatie zich tot toepassing bij grote weersveranderingen.

Tot slot

Er is een begrenzing aan de tsubo-geneeswijze, hoewel die doeltreffend tegen meerdere kwalen kan worden ingezet. Wij realiseren ons dat de westerse geneeskunde onmisbaar is. De tsubo-geneeswijze, shiatsu, kan verlichting brengen omdat ze niet alleen een bijzondere behandeling is, maar ook een leefregel-therapie die de bedoeling heeft de algehele gezondheid te bevorderen.

René Lubbes
info@tau-jin.nl